Na corona zijn scholen open, maar sociaal welbevinden bij vmbo- en vo-leerlingen blijft kwetsbaar. Wat zien we, wat missen we en wat moet anders?
Even terug naar januari 2022. Ik zat nog niet in het onderwijs, maar mijn reis er naartoe was al wel begonnen met een aantal kritische blogs vanuit mijn coachingspraktijk waaronde deze: Fijn, de scholen gaan weer open. Nu graag aandacht voor de sociaal emotionele ontwikkeling van alle leerlingen van PO en VO
Terug naar school
De scholen gingen weer open. De roosters klopten weer. De gangen vulden zich met geluid. We hadden als maatschappij het gevoel dat we terug waren.
Maar wie anno 2026 in een vmbo- of vo-klas staat, weet dat terugkeren naar een gebouw niet hetzelfde is als terugkeren naar balans.
Ik zie het niet als een grote crisis wat we dagelijks meemaken, ik zie het als rafelranden. Ik zie bij mij op school een korter lontje, minder incasseringsvermogen, sneller afhaken.
Of juist harder lachen dan nodig is.
En steeds vaker denk ik: dit is geen incident. Dit is herstel dat langer duurt dan iedereen had verwacht. Hebben we daar als school en onderwijsveld in het algemeen alleen nog wel oog voor?
Wat de keiharde cijfers zeggen
De Gezondheidsmonitor Jeugd 2023, uitgevoerd door GGD’en en het RIVM, laat zien dat een aanzienlijk deel van de middelbare scholieren laag emotioneel welbevinden rapporteert. Ongeveer een derde van de jongeren voelt zich niet vaak gelukkig. Stress is voor veel leerlingen dagelijkse realiteit. Psychische klachten, zoals somberheid en angst, komen veel voor en vooral meisjes rapporteren deze klachten vaker (GGD GHOR Nederland, 2023).
Dat gaat niet over een kleine groep. Dat gaat over honderdduizenden jongeren.
Recente landelijke monitoringsgegevens (RIVM, 2024; CBS, 2024) laten zien dat mentale klachten en suïcidale gedachten onder jongeren na de coronapiek weliswaar fluctueren en bij sommige groepen afnemen, maar niet eenduidig zijn teruggekeerd naar het niveau van vóór de pandemie.
Met andere woorden: ja, scholen zijn al vier jaar weer open. Maar nee, sociaal-emotioneel zijn we niet automatisch terug op nul. We zitten eerder op -40
Wat corona écht heeft onderbroken
Corona heeft niet alleen leerstof vertraagd. Corona heeft oefentijd weggenomen.
Oefentijd in samen ruzie maken en het weer goedmaken.
Oefentijd in samenwerken zonder scherm ertussen.
Oefentijd in jezelf spiegelen aan leeftijdsgenoten.
Oefentijd in incasseren.
Het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft hoe sociale ontkoppeling, eenzaamheid en verhoogde stress tijdens de pandemie direct samenhingen met verslechterd mentaal welzijn bij jongeren (NJi, 2023).
En als je iets niet oefent, ontwikkelt het zich niet vanzelf. Dat zouden we toch allemaal moeten weten als docenten. De kern van onderwijs is oefenen, herhalen, oefenen en herhalen.
Dat geldt voor Wiskunde, Engels en Maatschappijleer.
Maar dat geldt ook voor weerbaarheid, emotionele taal ontwikkelen, zelfreflectie, relationele vaardigheden, omgaan met tegenslagen, etc, etc, etc.
Wat ik nu zie in mijn lessen
Ik zie leerlingen die sneller overprikkeld zijn. Ik zie leerlingen die conflicten niet kunnen uitpraten, maar escaleren of zich terugtrekken. Ik zie device-gebruik als zelfregulatie. Niet uit gemakzucht, maar omdat het de snelste manier is om spanning te dempen.
En ik zie scholen zoals wij die, begrijpelijk, vooral focussen op leerresultaten. Want daar worden we op aangesproken oor ouders én politiek.
Maar sociaal welbevinden zit ín leren.
Wie zich sociaal onveilig voelt, leert minder.
Wie zich emotioneel overbelast voelt, presteert minder.
Longitudinaal onderzoek naar jongeren na corona laat zien dat mentale problemen ook in 2022 en daarna relatief hoog blijven (Stevens et al., 2023).
Het gesprek over leerachterstanden is terecht. Maar het gesprek over sociaal-emotionele achterstanden is minstens zo urgent.
Wat er nog steeds ontbreekt
1. Structurele tijd
Welbevinden krijgt vaak aandacht in projecten of mentorlessen. Maar zelden in het rooster als basisvoorwaarde. Terwijl herstel tijd vraagt.
2. Taal voor binnenwereld
Veel leerlingen hebben geen woorden voor wat er in hen gebeurt. Zonder woorden voor spanning wordt spanning gedrag. Zonder woorden voor schaamte wordt schaamte bravoure.
Als wij leerlingen geen emotietaal geven, laten we hen alleen met hun gedrag.
3. Een volwassen buffer
Niet iedere leerling heeft therapie nodig.
Maar iedere leerling heeft minimaal één stabiele volwassene nodig die hem of haar écht ziet. Iemand die stevig is in grenzen en zacht in benadering.
Dat is geen luxe. Dat is preventie.
Stevig met zachte hand
Ik blijf erbij: deze generatie vraagt om stevig met zachte hand.
Stevig, omdat jongeren voorspelbaarheid nodig hebben.
Grenzen. Structuur. Duidelijkheid.
Zacht, omdat gedrag altijd een verhaal heeft. Omdat achter boosheid vaak onmacht zit. Achter terugtrekking vaak onzekerheid.
Wie alleen zacht is, wordt vaag.
Wie alleen stevig is, wordt hard.
Pedagogische veiligheid ontstaat in de combinatie.
Wat we morgen al kunnen doen
Geen beleidsplan van dertig pagina’s. Gewoon beginnen.
- Een vaste wekelijkse check-in in elke klas. Kort, maar serieus.
- Sociale vaardigheden expliciet oefenen, niet impliciet verwachten.
- Device-momenten reguleren én alternatieven aanbieden.
- Iedere leerling koppelen aan een vaste volwassene die hem of haar kent. Liefst de mentor, maar kan ook een vakdocent, iemand van het OOP, orthopedagoog, leerjaarcoördinator of iemand anders zijn.
- Welbevinden opnemen in schooljaarplannen met concrete tijdsbesteding.
Geen project.
Een keuze.
Tot slot
We kunnen blijven praten over motivatie en gedrag. Of we kunnen de vraag stellen die eronder ligt: voelen onze leerlingen zich veilig genoeg om te leren?
Werk jij in het onderwijs en herken je dit? Welke concrete keuzes maakt jouw school om sociaal welbevinden structureel onderdeel te maken van het rooster en niet alleen van goede bedoelingen?
Ik hoor graag wat jij ziet in jouw klas.
Bronnen
GGD GHOR Nederland, RIVM, & CBS. (2023). Gezondheidsmonitor Jeugd 2023: Landelijke resultaten.
Nederlands Jeugdinstituut. (2023). Mentale gezondheid van jeugd na corona.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. (2023). Mentale gezondheid van jongeren in Nederland.
Stevens, G., van Dorsselaer, S., Boer, M., de Roos, S., Duinhof, E., ter Bogt, T., & Vollebergh, W. (2023). HBSC 2021: Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland. Universiteit Utrecht & Trimbos-instituut.
